देशोदेशीच्या इंधनामध्ये २०% इथेनॉलचे मिश्रण (E20) अनिवार्य केल्यापासून घराघरांतील गाड्यांमध्ये इंजिन बिघाड, इंधन पंप (Fuel Pump) खराब होणे आणि मायलेज कमालीचे घटणे अशा तक्रारी वाढल्या आहेत. सोशल मीडियावर नागरिक याबद्दल तीव्र संताप व्यक्त करत असताना, सरकार आणि पेट्रोलियम मंत्रालयाने मात्र या इंधनामुळे गाड्यांचे कोणतेही नुकसान होत नसल्याचा दावा केला आहे.
E20 पेट्रोल म्हणजे काय?
E20 पेट्रोल म्हणजे २०% इथेनॉल आणि ८०% शुद्ध पेट्रोलचे मिश्रण (Blending) होय. यामध्ये ‘E’ चा अर्थ इथेनॉल (Ethanol) आणि ’20’ चा अर्थ त्याची टक्केवारी दर्शवतो.
इथेनॉल हे प्रामुख्याने ऊसाचा रस, मळी (Molasses), आणि खराब झालेल्या अन्नधान्यापासून (मका, तांदूळ) बनवले जाणारे एक प्रकारचे बायो-इंधन (Bio-fuel) किंवा अल्कोहोल आहे.
सरकारने E20 पेट्रोल का सुरू केले?
केंद्र सरकारने पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिक्स करण्याचे धोरण आणण्यामागे काही प्रमुख कारणे आहेत:
- कच्च्या तेलाची आयात कमी करणे: भारत आपली गरज भागवण्यासाठी ८0% पेक्षा जास्त कच्चे तेल परदेशातून आयात करतो. पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिसळल्यामुळे अब्जावधी रुपयांचे परकीय चलन वाचण्यास मदत होते.
- पर्यावरणाचे रक्षण: शुद्ध पेट्रोलच्या तुलनेत E20 इंधनामुळे गाड्यांमधून होणारे कार्बन मोनॉक्साइड आणि हायड्रोकार्बनचे उत्सर्जन कमी होते, ज्यामुळे प्रदूषण नियंत्रणात राहते.
E20 पेट्रोलवरून वाद का निर्माण झाला?
सोशल मीडियावरील संताप आणि वास्तव
- इंजिन आणि पार्ट्सचे नुकसान: वाहन चालकांचा असा आरोप आहे की, पेट्रोलमध्ये इथेनॉलचे प्रमाण जास्त असल्याने इंधन पंप जाम होत आहेत आणि इंजिन निकामी होत आहेत. नुकताच एका ARAI (Automotive Research Association of India) च्या अहवालाचा हवाला देत समोर आले आहे की, जुन्या (E10) गाड्यांमधील रबर पाईप, गॅस्केट आणि ओ-रिंग्स या नव्या इंधनामुळे खराब होऊ शकतात.
- मंत्र्यांचे वक्तव्य आणि तांत्रिक चूक: केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांनी स्पष्ट केले की, इथेनॉलवर रेसिंग गाड्या देखील धावतात आणि यामुळे सामान्य गाड्यांचे नुकसान होत नाही. मात्र, जाणकार आणि नागरिकांचे म्हणणे आहे की, रेसिंग गाड्यांचे इंजिन खास त्याच इंधनासाठी डिझाइन केलेले असते, जे भारतातील करोडो सर्वसामान्य आणि जुन्या गाड्यांमध्ये नाही.
सर्वोच्च न्यायालयात काय घडले?
- ‘प्रयोगा’चा वाद: नुकत्याच झालेल्या एका सुनावणी दरम्यान सरकारी वकिलांच्या विधानावरून असा गोंधळ उडाला होता की, E20 हा सध्या केवळ एक ‘प्रयोग’ (Experiment) सुरू आहे, ज्याचा अंतिम परिणाम पुढच्या वर्षापर्यंत स्पष्ट होईल.
- सरकारचे स्पष्टीकरण: यावरून गदारोळ वाढल्यानंतर सरकारने स्पष्टीकरण दिले की, E20 हा कोणताही प्रयोग नसून हे एक राष्ट्रीय धोरण आहे. दरम्यान, सर्वोच्च न्यायालयात एक जनहित याचिका (PIL) दाखल झाली असून, पंपवर इथेनॉलचे प्रमाण उघड करणे आणि ग्राहकांना सुरक्षितता देण्याची मागणी केली जात आहे.
ब्राझील विरुद्ध भारताची स्थिती
भारतातील वाहन चालक जागतिक उदाहरणे देऊन सरकारवर प्रश्न उपस्थित करत आहेत:
- किंमत कमी नाही: ब्राझीलमध्ये गेल्या अनेक दशकांपासून इथेनॉल मिश्रित पेट्रोल वापरले जाते. तिथे नियम आहे की इथेनॉल मिश्रित पेट्रोल हे शुद्ध पेट्रोलपेक्षा २५ ते ३०% स्वस्त असायला हवे, जेणेकरून मायलेज कमी झाल्यामुळे ग्राहकांचे नुकसान होणार नाही. भारतात मात्र इथेनॉल स्वस्त असूनही पेट्रोलचे दर कमी झालेले नाहीत.
- पर्यायाचा अभाव: ब्राझीलमधील नागरिकांना शुद्ध पेट्रोल (Pure Petrol) घ्यायचे की इथेनॉल मिश्रित, याचा निवडीचा अधिकार (Option) आहे. भारतात मात्र कंपन्या आणि पेट्रोल पंपांवर ग्राहकांना कोणताही पर्याय न देता सरसकट E20 पेट्रोल दिले जात आहे.
या संपूर्ण प्रकरणामुळे देशातील कोट्यवधी वाहन धारकांमध्ये चिंतेचे वातावरण पसरले असून न्यायालय यावर काय निर्णय घेते, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
वाहन चालकांसाठी तज्ज्ञांचा (Mechanic) सल्ला
वाहन स्क्रॅप किंवा खराब होण्यापासून वाचवण्यासाठी नागरिक काय करू शकतात, हे सांगणे गरजेचे आहे:
- इंधन टाकीची नियमित स्वच्छता: इथेनॉल हवेतील ओलावा (Moisture) शोषून घेते, ज्यामुळे टाकीत पाणी जमा होऊन गंज लागण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पेट्रोल टाकी वेळोवेळी स्वच्छ करावी.
- गाडी जास्त दिवस पडून न ठेवणे: जर गाडी २-३ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ एकाच ठिकाणी उभी राहणार असेल, तर इथेनॉल आणि पेट्रोलचे थर वेगळे होतात (Phase Separation). त्यामुळे गाडी नियमित चालवावी.
- आफ्टरमार्केट पार्ट्सचा वापर: जुन्या गाड्यांचे रबर पाईप बदलून नव्या तंत्रज्ञानाचे (Ethanol-compliant) पाईप बसवून घेणे फायदेशीर ठरेल.
मायलेज आणि आर्थिक गणितावर झालेला परिणाम
- मायलेजमधील घट: तांत्रिकदृष्ट्या इथेनॉलची ऊर्जा घनता (Energy Density) शुद्ध पेट्रोलपेक्षा कमी असते. यामुळे E20 इंधनामुळे गाड्यांच्या मायलेजमध्ये ६% ते १०% पर्यंत घट झाल्याचे अनेक युजर्सनी नोंदवले आहे.
- नागरिकांचे दुहेरी नुकसान: एकीकडे मायलेज कमी झाल्यामुळे खिशाला कात्री लागत आहे, तर दुसरीकडे इंजिन दुरुस्तीचा अतिरिक्त खर्च सहन करावा लागत आहे.
E20 सुसंगत’ (E20 Compliant) गाड्यांची स्थिती
- देशात एप्रिल २०२३ नंतर उत्पादित झालेल्या नवीन गाड्या या E20 इंधनासाठी तयार (Compliant) करण्यात आल्या आहेत.
- मात्र, खरी समस्या २०२३ पूर्वीच्या कोट्यवधी जुन्या गाड्यांची आहे, ज्या केवळ E10 किंवा शुद्ध पेट्रोलसाठी डिझाइन केल्या गेल्या होत्या.
पर्यावरणाचा दृष्टिकोन (सरकारची बाजू)
- सरकारने हे धोरण का आणले, याचा थोडक्यात संदर्भ दिल्यास वृत्त संतुलित होईल. कच्च्या तेलाची आयात कमी करणे, परकीय चलन वाचवणे आणि कार्बन उत्सर्जन कमी करणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.